Tìm hiểu chi tiết văn bản: Khi con tu hú – Tế Hanh

6

19 tuổi đời, đang hoạt động cách mạng sôi nổi, say sưa ở thành phố Huế thì Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt giam ở xà lim số 1, nhà lao Thừ phủ. Trong những bài thơ tù được in ở tập thơ Từ ấy – phần 2: Xiềng xích có bài thơ lục bát ngắn “Khi con tu hú”. Hôm nay chúng ta cùng đi tìm hiểu bài thơ đó.

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

– Tố Hữu (1920-2002), tên khai sinh là Nguyễn Kim Thành, quê gốc ở làng Phù Lai, nay thuộc xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.

– Ông giác ngộ lý tưởng cách mạng khi đang học ở trường Quốc học: Tháng 4/1939, Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt giam vào nhà lao Thử Phủ (Huế). Sau đó chuyển sang nhà tù Lao Bảo (Quảng Trị) và nhiều nhà tù ở Tây Nguyên.

– Sau cách mạng, ông đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong Đảng và chính quyền đồng thời vẫn sáng tác thơ.

– Ở ông có sự thống nhất đẹp đẽ giữa cuộc đời cách mạng và cuộc đời thơ. Ông được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng và kháng chiến.

– Các tác phẩm chính: Từ ấy (1937-1946); Việt Bắc (1946-1954); Gió lộng (1955-1961); Ra trận (1962-1971); Máu và hoa (1972-1977), Một tiếng đờn (1979-1992);…

2. Tác phẩm

a. Xuất xứ:

Bài thơ Khi con tu hú được sáng tác tháng 7/1939 trong nhà lao Thừa Phủ (Huế) khi tác giả mới bị bắt giam ở đấy.

b. Thể thơ:

Bài thơ được viết theo thể thơ lúc bát (6/8) nhịp nhàng, uyển chuyển, giàu âm hưởng, có nhiều khả năng chuyển tải cảm xúc trữ tình.

c. Bố cục: 2 phần:

– Phần 1: 6 câu thơ đầu: Tiếng chim tu hú thức dậy mùa hè rực rỡ trong lòng nhà thơ (tả cảnh).

– Phần 2: 4 câu cuối: Tiếng chim tu hú bừng thức khát vọng tự do cháy bỏng trong lòng người tù (tả tình)

II. Tìm hiểu văn bản

1. Bức tranh mùa hè trong tâm tưởng người tù cách mạng

– Bức tranh vào hè được mở đầu bằng:

+ Âm thanh: tiếng chim tu hú gọi bầy, tiếng ve ngân, tiếng sáo diều.

+ Màu sắc: Màu vàng của lúa, của bắp; màu hồng của nắng, màu xanh của trời…

+ Hương vị: Lúa chín, trái cây ngọt…

– Bức tranh tưởng chừng như đang thu dần lại thì bỗng được mở ra bằng một không gian rộng lớn hơn: “Trời xanh càng rộng càng cao/ Đôi con diều sao lộn nhào từng không…”.

+ Điệp từ “càng” như mở ra một không gian cao hơn, rộng hơn, xanh hơn.

+ Đôi con diều sáo bay lượn gợi một không gian bao la, tư do, yên bình.

+ Dấu ba chấm như muốn nói rằng còn nhiều sự vật chưa kể hết và đó là một không gian dài, rộng đến vô cùng vô tận, không có điểm dừng.

=> Bức tranh vào hè rất đẹp vì có âm thanh sống động, màu sắc tươi sáng, hương vị ngọt ngào, không gian khoáng đạt, tự do.

2. Tâm trạng người tù cách mạng

– Nếu như ở đoạn 1, cảm xúc của nhân vật trữ tình được gửi vào cảnh vật thì đoạn 2, nhân vật trữ tình trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của mình bằng việc sử dụng đại từ “ta”: “Ta nghe hè dậy bên lòng”.

– Nhịp thơ bị thay đổi đột ngột (nhịp 6/2 trong câu thứ 8; nhịp 3/3 ở câu thứ 9):

+ Giọng nghẹn ngào, uất ức.

+ Dùng nhiều động từ mạnh: dậy, đạp, ngột, uất.

+ Dùng nhiều từ cảm thán, câu cảm thán: ôi!… làm sao,… thôi!

– Tác giả muốn “đạp tan phòng” giam khi “nghe hè dậy bên lòng” vì:

+ Vì tâm trạng u uất trong nhà giam chật chội, thiếu sinh khí (ngột làm sao, chết uất thôi).

+ Vì thiết tha yêu cuộc sống…

=> Đó là tâm trạng đau khổ, uất ức, ngột ngạt của người tù cách mạng. Tâm trạng ấy như truyền đến độc giả cái cảm giác ngột ngạt cao độ, niềm khát khao cháy bỏng muốn đạp tan phòng giam, phá tan xiềng xích thoát khỏi cảnh ngục tù, trở về với cuộc sống tự do để tiếp tục hoạt động cách mạng.

III. Tổng kết

1. Nội dung

Bài thơ thể hiện lòng yêu đời, yêu lý tưởng của người chiến sĩ cộng sản trẻ tuổi trong hoàn cảnh ngục tù.

2. Nghệ thuật

– Thơ lục bát giàu nhạc điệu, mượt mà, uyển chuyển. Cảm xúc thiết tha, sôi nổi.

– Biện pháp tu từ điệp ngữ, liệt kê tạo tính thống nhất vừa thể hiện sự đối lập khát khao sự sống đích thực đầy ý nghĩa với hiện tại buồn chán vì bị giam hãm trong nhà tù.